Псалцір. Просты пераклад на беларускую мову

Тут ёсць магчымась запампаваць ці паглядзець мой уласны просты пераклад псалмоў з царкоўнаславянскай мовы на беларускую мову. Тут таксама напісана пра тое, чаму з'явіўся дадзены пераклад царкоўнаславянскага Псалціра, чаму абрана беларуская мова. І яшчэ тут дадзены тлумачэнні да разумення таго, што такое псалмы.



Ніжэй я распавяду падрабязна пра прынцыпы, якімі я кіраваўся пры перакладзе царкоўнаславянскай Псалціры на беларускую мову. Разуменне гэтых прынцыпаў дапаможа перакладнікам на іншыя мовы — якуцкую, адыгейскую, украінскую і да т.п. — зрабіць свой пераклад, блізкі да царкоўнаславянскага варыянту па тэмпа-рытму вымаўлення, па стылістыцы і па непасрэдным зместу псалмоў.

Галашэнні ці што такое псалмы

Ў людзей часта бываюць у жыцці сітуацыі, калі яны пачынаюць галасіць (прычытаць) ад перапаўняючых іх пачуццяў — радасці ці незадаволенасці. Звычайна гэтыя галашэнні маюць некаторую рытмічную форму. Тыповае жыццёвае галашэнне для прыкладу:

Ды што ж гэта робіцца!
Ды калі ж гэта скончыцца!
Ды гэта ніколі не скончыцца!
І г.д.

Асоба галасіць любяць жыхары Блізкага Ўсходу. Гэта, мабыць, у сілу іх паўднёвага тэмпераменту і эмацыйнасці.

Вось з гэтых жыццёвых галашэнняў і ўзніклі псалмы. У сутнасці псалмы — гэта і ёсць тыя самыя галашэнні. І крыніцай гэтых галашэнняў з'явілася духоўнае рэлігійнае жыццё старажытных габрэяў. Таму паняцце «псалом» можна перавесці як «духоўныя галашэнні».

У цэлым жа гэтыя жыццёвыя галашэнні з'яўляюцца той самай протапаэзіяй, з якой вырасла і ўся сусветная паэзія, аж да самых высокіх узораў сусветнага паэтычнага мастацтва. Галашэнні — гэта тая глеба з якой растуць «не ведая стыда» ўсе паэты.

Асаблівасць і «праблема» царкоўнаславянскай Псалціры

Царкоўнаславянская Псалцір — гэта пераклад грэцкай рэдакцыі псалмоў на старажытную славянскую мову. Рабілі пераклады Псалціры яшчэ святыя роўнаапостальныя Мяфодзій і Кірыл. Хаця пра рэальнага аўтара царкоўнаславянскага перакладу псалмаў, які цяпер выкарыстоўваецца ў Рускай Праваслаўнай Царкве, мы мала ведаем.

Але, галоўнае відавочна: рабіў гэты царкоўнаславянскі пераклад паэт-багаслоў, а не які-небудзь вучоны кніжнік — філолаг ці філосаф. І гэта ёсць асноўная якасць царкоўнаславянскага Псалціра і «праблема» для яе сучасных перакладнікаў.

Для царкоўнаславянскай Псалціры характэрны свабода мовы, энергія склада і натхненне. Таму перакладніку псалмоў з царкоўнаславянскага таксама трэба адпавядаць гэтай свабодзе, энергіі і натхненню, якія змешчаны ў царкоўнаславянскім варыянце. А я б не сказаў, што цяпер можна знайсці паэта са здольнасцю роўнай стваральніку царкоўнаславянскай Псалціры, не кажучы ўжо пра філолагаў, філосафаў і іншых гуманітарыяў. У выніку мы маем мноства розных перакладаў, якія па зместу як бы правільныя, але ў іх увесь час чагосьці не хапае.

Тым не менш перакладаць царкоўнаславянскі варыянт трэба. Хіба што варта пакорліва прыняць той факт, што вы можаце толькі наблізіцца да ўзроўня царкоўнаславянскай Псалціры, але ніяк не перасягнуць яго.

Тэмпа-рытм

Псалмы, як галашэнні — гэта ў першую чаргу вусновы, гутарковы жанр. Псалмы маюць свой уласны тэмпа-рытм, які дазваляе гэтыя псалмы дэкламаваць рэчытатывам і іх спяваць. Для гэтага кожны псалом падзелены на асобныя вершы.

Услы́ши, Бо́же, моле́ние мое́, вонми́ моли́тве мое́й.
От коне́ц земли́ к Тебе́ воззва́х, внегда́ уны́ се́рдце мое́, на ка́мень возне́сл мя еси́, наста́вил мя еси́.
Я́ко был еси́ упова́ние мое́, столп кре́пости от лица́ вра́жия…

У сваю чаргу кожны верш псалма з'яўляецца двухрадкоўем. Гэта значыць кожны верш рытмічна і лагічна можна падзяліць на два радкі.

Услы́ши, Бо́же, моле́ние мое́,
вонми́ моли́тве мое́й.

От коне́ц земли́ к Тебе́ воззва́х, внегда́ уны́ се́рдце мое́,
на ка́мень возне́сл мя еси́, наста́вил мя еси́.

Я́ко был еси́ упова́ние мое́,
столп кре́пости от лица́ вра́жия…

У адпаведнасці са сваім унутраным слыхам, магу сказаць, што тэмпа-рытм кожнай страфы псалма адпавядае тэмпа-рытму падвойнай ісусавай малітвы — «Госпадзе, Ісусе Хрысце, сыне божы, міласцівы будзі мне грэшнаму». Можна тэмпа-рытм псалмаў звесці да прасцейшага дзіцячага рытму: та́-та, та́-та, та́-та-та — та́-та, та́-та, та́-та-та.

Але, напэўна, лепш паслухаць, як гэта гучыць. Ніжэй у гукавым урыўку паспрабую, наколькі хопіць маіх дэкламатарскіх здольнасцяў, услых прачытаць асобны псалом на беларускай і царкоўнаславянскай мове з гэтым тэмпа-рытмам.

♫♫ Гукавы файл — Паслухаць тэмпа-рытм псалма

Паслухаць больш пракладаў

Стылістыка

У псалмах паказана тое, што завецца богапрысутнасцю. Богапрысутнасць адлюстроўваецца як у змесце, так і ў форме Псалціры. Непасрэдны змест псалмоў — гэта лямант чалавека да Нябачнага, ці, можна сказаць, да Бездані.

Таму што стоячаму перад Безданню чалавеку не да паэтычных выкрутасаў і літаратурнай самарэалізацыі. І менавіта пры звароце да Першапрычыны больш усяго падыходзяць галашэнні — простыя, немудрагелістыя, шчырыя.

І таму тут крыецца яшчэ адзін падводны камнь сучасных перакладаў Псалціры. Перакладнікі спрабуюць ператварыць псалмы ў нейкую вытанчаную высокастылёвую славеснасць. Уласна кажучы, на стаўленні да псалмаў як да нейкай адмысловай формы царкоўнай вытанчанай славеснасці, стаяць як супернікі перакладаў царкоўнаславянскай версіі пісанняў, так і змагары за пераклады. Такі вось цікавы парадокс.

А ніякай вытанчанай славеснасці ў псалмах няма. Хоць бы зноў жа таму, што перакладаў на царкоўнаславянскую мову паэт геній, такі ж як і цар Давыд. А для геніяў, як казаў Пушкін, вытанчанасць не ўласціва.

«Вытанчанасць не даказвае яшчэ розуму. Дурні і нават вар'яты бываюць дзіўна вытанчаныя. Дадаць можна, што вытанчанасць рэдка злучаецца з геніем, звычайна прастадушным, і з вялікім характарам, заўсёды адкрытым».

Менавіта таму для майго перакладу была абрана «не вытанчаная» з пункту гледжання аматара вытанчанай славеснасці беларуская мова — вясковая, сельская простая мова. Я і сам не чакаў, што беларуская мова так падыходзіць для перакладу царкоўнаславянскай версіі псалмаў.

Змест

Асноўнае, што трэба пры чытанні псалмоў і асабліва пры перакладзе — гэта пазбягаць адсябеціны пры тлумачэнні зместу. Лепшым варыянтам тут з'яўляецца выкарыстанне ўжо гатовых каментароў святых айцоў да псалмоў.

Пераклады патрэбны, таму што псалмы — гэта не шаманскія магічныя мантры на нейкай святой мове, якія чытаюць, каб ўпасці ў рэлігійны транс. Псалмы, як і ўсякая паэзія, звернутыя да розуму і пачуццям. Але праблему зразумеласці псалмоў пераклады самі па сабе не вырашаюць. Пераклады псалмоў, якія не маюць патрэбы ў тлумачэнні, у прынцыпе не магчымы. І гэта лёгка паказаць.

Справа не ў тым, што псалмы нейкія мудрагелістыя і ўтрымоўваюць у сабе нейкія зашыфраваныя таемныя веды, якое трэба хітра расшыфраваць. Псалмы — гэта не шыфроўка ў духу «кода ды Вінчы». Хоць, вядома, псалмы мяркуюць, напрыклад, алегарычнае і сімвалічнае тлумачэнне. Псалмы — гэта, як было сказана, у сутнасці галашэнні, якія ўзнікаюць у пэўных акалічнасцях жыцця. І што б зразумець пэўнае галашэнне, трэба ў кожным выпадку зразумець як чалавек дайшоў да такога жыцця, што пачаў галасіць.

Акалічнасцяў жыцця, у якіх нарадзіліся псалмы — гэта і ёсць галоўнае пытанне тлумачэння Псалціры. Сюды ў гэтыя гістарычныя акалічнасці Псалціры ўваходзіць і жыццё габрэйскага цара прарока і паэта Давыда, гісторыя і жыццё ізраільскага народа і зарокі пра будучага Хрыста, дадзеныя Старазапаветнай Царквы ад таго ж Давыда.

У першую абавязковую чаргу важныя тлумачэнні святых айцоў. І тут варта ў першую чаргу вылучыць «Тлумачэнне на псалмы» свяціцеля Афанасія Вялікага, які жыў у чацвёртым-пятым стагоддзі. Гэта ўсёабдымнае тлумачэнне на ўсе псалмы, якое ўключае:

Кніга «Тлумачэнне на псалмы» свяціцеля Афанасія Вялікага абавязковая без усякіх адгаворак для ўсіх, хто збіраецца мець хаця бы толькі развагу пра Псалцір. Яна абавязковая для перакладнікаў псалмоў і тых, хто шукае сучасныя пераклады.

«Тлумачэнне на псалмы» свяціцеля Афанасія Вялікага можа выкарыстоўвацца як мерка якасці перакладу псалмоў: проста падстаўце цытаты з перакладу замест аналагічных цытат псалмоў у «Тлумачэнні», і, калі цытаты з перакладу не падыходзяць па сэнсе каментарам Апанаса Вялікага, то выкідвайце такі пераклад у кошык як «бабіны плёткі».

Апошні варыянт майго перакладу Псалціры на беларускую мову — гэта ўзгадненне з каментарамі на псалмы свяціцеля Афанасія Вялікага.

св. Афанасій Вялікі
св. Афанасій Вялікі

Але пры перакладзе гэтак жа трэба звяртацца і да іншых тлумачальнікаў. Можна рэкамендаваць кампіляцыю «Тлумачальная Псалцір», якую стварыў Яўхім Зігабэн — візантыйскі навуковы манах, які жыў у дванаццатым стагоддзі ў Візантыі. Сваю «Тлумачальную Псалцір» Яўхім Зігабэн арганічна склаў з цытат тлумачэнняў Залатавуста, Васіля Вялікага і іншых каментароў святых айцоў.

Яшчэ адной фундаментальнай працай па тлумачэнні праваслаўнай кананічнай Псалціры з'яўляецца дваццацітомная праца «Тлумачальная Біблія» рускага праваслаўнага біблеіста, даследніка і багаслова Аляксандра Паўлавіча Лапухіна, напісанай на мяжы 19 і 20 стагоддзяў. Гэта сучаснае даследчае тлумачэнне, у якім падрабязна даследуецца і тлумачыцца кожны псалом і яго асобныя строфы.

Акадэмічнасць

Як сказана вышэй, мой пераклад на беларускую мову, ня гледзячы на кансерватыўнасць, не з'яўляецца акадэмічным. Для дасягнення акадэмічнага ўзроўня тут трэба даводзіць шматлікія маўленчыя звароты да нарматыўнай арфаграфіі, бо я часта выкарыстоўваю больш прастамоўныя выразы. Магчымы і граматычныя памылкі і апіскі, бо асабістага карэктара ў мяне няма.

Асобна трэба звярнуць увагу на надпісанні псалмоў, дзе я не выяўляў строгага пэдантызму. Гэта значыць, калі ў цэлым дадаць да гэтага перакладу педантызм, то можа атрымаецца і акадэмічны пераклад Псалціры на беларускую мову.

Ⓜ ⬇ 2015